Gürcü alfabesi
From KonaPedia
Gürcü alfabesi (Gürcüce: ქართული ანბანი / Kartuli anbani). Gürcüce’nin yazımı için geliştirilmiş olan alfabe. Bunun yanı sıra, daha çok araştırma amacıyla Megrelce, Lazca ve Svanca’nın yazımında da kullanılır.
Dünyada 3.000 kadar dil olmasına karşın, bugün sadece 14 yazı sistemi kullanılmaktadır. Bunlardan biri de Gürcü alfabesidir. Gürcü alfabesi, en eski ve özgün yazı sistemlerinden biri olarak bilinir.
Konu başlıkları |
Alfabenin ortaya çıkışı
Gürcü tarih yazıcılığında Gürcü alfabesini geliştiren kişi olarak Kral Parnavaz kabul edilir. Gürcü alfabesinin geliştirildiği tarih olarak kabul edilen zaman dilimi, İÖ 4. yüzyıl ile İS 3. yüzyıl arasında değişir. Hiç kuşkusuz Gürcüce çok eski tarihlerden beri vardı; ama Gürcüstan eski çağlardan beri bir kültür bölgesiydi ve değişik halkların temselcileri bu coğrafyada kendi dillerini konuşuyor ve kendi yazı sistemlerini kullanıyorlardı.
Yazı biçimleri
Gürcü alfabesinin üç farklı biçimi vardır. Mrgvlovani (მრგვლოვანი) (Parnavaz döneminden kalmıştır) İÖ 3. yüzyıldan, Nushuri (ნუსხური) 9. yüzyıldan, Mhedruli (მხედრული) 11. yüzyıldan ortaya çıkmıştır.
Mrgvlovani yazı biçimine en son 11. yüzyıl metinlerinde rastlanır. Sonraki yüzyıllarda bu yazı biçimi unutulmuş değildi; ama daha çok yazı başlıklarında kullanılıyordu. Bundan dolayı da, “başlık harfleri” anlamında Asomtavruli (ასომთავრული) olarak adlandırılmıştır. Nushuri alfabesi, ilk olarak 9. yüzyıldaki metinlerde görülür. Mhedruli alfabesi ise 10. yüzyılda kullanılmaya başlanmıştır. Nushuri yazısı, Mhedruli yazısıyla eşzamanlı olarak kullanıldı. Ancak zaman içinde Nushuri dinsel ve bilimsel metinlerde, Mhedruli ise, bu alanların dışında, resmi ve askeri yazışmalarda kullanıldı. Bundan dolayı da Mhedruli (askeri) adıyla anılmaya başlandı. Nushuri bugün de kilisede kullanılan bir yazı biçimidir. Gündelik ve dinsel törenlere özgü metinler bu yazı biçimiyle yazılmaktadır.
Harflerin sayısal karşılıkları
Gürcü alfabesi aynı zamanda sayıların yazımı içinde kullanılmıştır. Buna göre ა - 1, ბ - 2, ი - 10, რ - 100, ც – 2.000 sayılarını karşılıyordu. Gürcüler elyazmalarına tarih koymak istediklerinde yıllar yerine harfler koyuyorlardı.
Eski ve yeni Gürcü alfabesindeki harf sayısı
Eski Gürcüce’de 38 harf bulunuyordu. 19. yüzyılda alfabede basitleştirilmeye gidildi. Bugün Gürcü alfabesinde 5’i sesli olmak üzere 33 harf vardır. Gürcüce’de her harf bir fonemi karşılar ve Gürcü alfabesi yazıldığı gibi okunur. Bu üç Gürcü yazı biçimi, yalnızca harflerin yazılış biçimiyle birbirinden ayrılır. Bugün kullanılan yazı, kolay yazılabilir biçime uygun hale getirilmiş bir alfabedir. Mrglovani yazı biçimi görece zor yazılan harflerden oluşur; çünkü bir harfi tek bir el hareketiyle yazmak olanaklı değildir. Bir harfi yazabilmek için eli birkaç kez kaldırmak gerekir. Ama her yazı biçiminin giderek gelişmiş bir biçim olduğu söylenebilir.
İlk yazı örnekleri
Arkaik dönem bir yana bırakılırsa, eski Gürcüce’yi bugün de anlamak mümkündür. Zamanın gerektirdiği gibi alfabede değişiklikler olmuş, ama dilde bir değişiklik olmamıştır.
Gürcü alfabesinin eskiliğine karşın, bu alfabeyle yazılmış en eski metinler İS 5. yüzyıla tarihlenmektedir. Bu en eski yazılı belge, Filistin’deki Gürcü manastırında mozaikle çevrelenmiş biçimde Mrglovani alfabesiyle yazılmış dört Gürcü yazıtıdır. Bu yazıtlar, 433 yılına tarihlenmektedir. Yaklaşık bu tarihlerde Gürcüstan’da Asomtavruli yazısıyla yazılmış yazıtlar vardır. Bolnisi manastırındaki bu yazıtların tarihi 493/494 yılı olarak belirlenmiştir. 5-6. yüzyıllardan kalma başka yazıtlar da günümüze ulaşmıştır. Mtsheta’daki Cvari Kilisesi’nde yazıtlar ise 6-7. yüzyıllara aittir.
İlk edebi metinler
Gürcü edebiyatının en eski metinleri de gene 5. yüzyıla tarihlenmektedir. Şuşanikis Martviloba (Şuşanikis Tsameba) adlı bu en eski edebi metin, o kadar gelişmiş bir yazıyla ve dille yazılmıştır ki, bunun ilk edebiyat metni olmadığı açıktır. Ancak daha eski metinler günümüze ulaşmamıştır. Bu metinde ayrıca bir İncil çevirisinden de söz edilmektedir. Biraz daha geç bir dönemde Evstati Mtshetelis Martviloba yazılmış ve bunu pek çok yeni metin izlemiştir.
