Kafkasya
From KonaPedia
Kafkasya. Avrupa'nın güneydoğu kesiminde, Karadeniz ile Hazar Denizi arasındaki kıstağı kaplayan bölge. Bölgenin en çarpıcı yüzey şekli, Karadeniz kıyısındaki Taman Yarımadası'ndan güneydoğuya doğru yaklaşık 1.200 kilometre boyunca Hazar kıyısındaki Apşeron Yarımadası'na kadar uzanan heybetli Kafkas Dağlarıdır (Büyük Kafkas Dağları). Bu sıradağların en yüksek doruğu Elbruz'dur (5.642 m). Kafkas Dağlarının kuzey bölümü Kuzey Kafkasya, güney bölümü Güney Kafkasya olarak adlandırılır.
Konu başlıkları |
Kelimenin kökeni
Bu dağlık bölgeye Eski Yunanlıların verdiği Kaukasos adı Latince'ye Caucasus olarak geçmiş ve daha sonra öteki Avrupa dillerince de benimsenmiştir. Bu ad, Kafkas kökenli olmamakla birlikte, Eski İran dilinde “buz kaplı” ya da “parlak buz” anlamına gelen kru-kasis'ten türetilmiş olabilir. Kafkas adının, Hititçe Karadeniz’in güney kıyılarında yaşayan insanlar anlamındaki Kaz-kaz kelimesinden gelme olasılığı ada vardır. 1975'te Alman antropolog Johann Blumenbach, varsayıma göre Hint-Avrupa halklarının asıl yurdunun Kafkasya olduğu yönündeki yanlış inanıştan hareketle, bir ırksal adlandırma olarak Kafkas (Caucasus) terimini kullanmıştır. Bu adlandırma, “beyaz ırk” anlamında bugün de kullanılmaktadır.
Devletler
Günümüzde bölgede Rusya Federasyonu’na bağlı çeşitli küçük cumhuriyetler ile bağımsız devletler olarak Gürcistan, Ermenistan ve Azerbaycan yer almaktadır. Rusya Federasyonu içindeki cumhuriyetler şunlardır. Dağıstan, Kabartay-Balkarya, Çeçenya, İnguşetya, Kuzey Osetya]], Adigeya ve Karaçay-Çerkesya. Gürcistan’ın kapladığı alan, Kafkaslar'ın oluşturduğu büyük setin hemen güneyinde Karadeniz'in doğu ucunu çevrelemektedir. Antik Kolhis'in (Kolheti) bulunduğu yer olarak kabul edilen verimli Kolhida Ovası gibi birkaç istisna dışında, Gürcü toprakları büyük ölçüde dağlık olmak üzere ormanlar ve çalılıklarla kaplıdır. Küçük Kafkasların güneyinde, batıda Ermenistan ve doğuda Azerbaycan yer almaktadır.
Etnik mozaik
Kafkasya yüzyıllardan beri bir etnik mozaik olarak tanınmıştır; bu bölgede çok sayıda ulus ve kabile yaşamaktadır. Dünyanın başka hiçbir yerinde bu kadar farklı halk böylesine küçük bir alana sığışmış değildir. Strabon İS 1. yüzyılda Karadeniz kıyısındaki Dioskurias (Sohumi) kentinde, hepsi de farklı diller konuşan en az 70 halka mensup insanların ticaret için toplandığını belirtir. Aynı yüzyıl içinde Yaşlı Plinius da Romalıların Kafkasya'daki ticari işlerini seksen kadar tercüman aracılığıyla yürüttüğünü yazar. Arap coğrafyacılar Kafkasya'ya Cebelü'l-Elsine (Diller Dağı) adını yakıştırmışlardır.
Büyük devletlerin çekişme alanı
Kafkasya'nın etnik mozaiği kendine özgü bu yapıya sayısız kuşaklar boyunca birçok değişik halkın birbirini izleyen göçleri ve içinden çıkılmaz harmanlanması sonucunda kavuşmuştur. Kafkasya'nın korunaklı dağ ve vadi alanları Avrasya ovalarından güneye ya da Küçük Asya ile İran platosundan kuzeye doğru göç eden halklar için doğal sığınak işlevini görmüştür. Antik çağdan günümüze değin, Kafkasya dışındaki büyük güçler bölgenin tarihinde başat bir rol oynamışlardır. Antik dünyanın Sümer, Hitit, Babil ve Asur imparatorluklarının, ayrıca Troya'nın ve öteki Ege uygarlıklarının nüfuz alanları Kafkasya içlerine kadar uzanmaktaydı. Klasik dönemde Yunanlılar ve Romalılar bölgenin denetimi için önce İran hanedanı Ahamenişler ve daha sonra Partlarla kapıştılar. Kafkasya'da üstünlük kazanmaya yönelik bu çekişme daha sonraları Bizanslıların, Sasanilerin, Hazaraların, Arapların, Osmanlıların ve son olarak Rusların oluşturduğu imparatorluklarla kesilmeksizin sürdü.
Yerli ve yerli olmayan halklar
Sınıflandırmaya dönük amaçlar için, dilbilimsel ve tarihsel bulgular temelinde bölge sakinlerini “yerli” ve yabancı halklar olarak ikiye ayırma yoluyla bu karmaşık mozaik bir bakıma basitleştirilmiştir. Kafkas halkları olarak anılan yerli halklar, Kafkasya dışındaki hiçbir dil grubuna girmeyen dilleri konuşurlar; buna karşılık “Kafkasyalı olmayanlar” Hint-Avrupa, Altay ve Sami gibi dışarıdan gelme dil gruplarına bağlı dilleri konuşan halkları kapsar. İkinci kesim içinde Ermeniler, Ruslar ve öteki Slavlar, Kürtler, Osetler, İranlılar, Moğollar, Türkler ve Yahudiler yer alır.
